navratra – Kpra Ganesh

महिषासुराच्या नाशासाठी अवतार घेणाऱ्या श्री शक्तीचा उत्सव म्हणजे नवरात्र ! नवरात्र हे देवीचे व्रत असून महाराष्ट्रासह भारतात अनेक ठिकाणी हे व्रत कुलाचार म्हणूनसुद्धा पाळले जाते. या व्रतात नऊ दिवस व्रतस्थ राहून देवीची मनोभावे आराधना केली जाते.

आश्विन शुद्ध प्रतिपदेला घटस्थापना करून शारदीय नवरात्राची सुरुवात होते. घरोघरी देवीचा घट बसवला जातो, सप्तधान्य पेरले जाते आणि नऊ दिवस अखंड नंदादीप तेवत ठेवला जातो. देवीच्या शक्तीची उपासना करणारा हा काळ समजला जातो.

पुराणपरंपरेनुसार महिषासुर नावाच्या असुराने कठोर तपश्चर्या करून वरदान प्राप्त केले. त्या वरदानामुळे त्याचा अहंकार वाढला आणि त्याने देव, ऋषी आणि मानवांवर अत्याचार सुरू केले. महिषासुराचा पराभव करण्यासाठी देवतांनी आपापली दिव्य शक्ती एकत्र केली आणि त्या सर्व शक्तींच्या तेजातून आदिशक्ती श्री दुर्गादेवीचा प्राकट्य झाला. देवीने महिषासुराशी प्रचंड युद्ध केले आणि अखेरीस त्याचा वध करून धर्माचा विजय घडवून आणला.

महिषासुर म्हणजे आपल्या मनातील अहंकार, क्रोध, लोभ, मोह, मत्सर आणि अज्ञान. आणि दुर्गाशक्ती म्हणजे आपल्या अंतःकरणातील ज्ञान, धैर्य, विवेक, संयम, श्रद्धा आणि आत्मशक्ती.

घटस्थापनेचा मुहूर्त: आश्विन शुद्ध प्रतिपदेला शक्यतो सकाळच्या वेळेत घटस्थापना करावी अशी परंपरा आहे. प्रतिपदा तिथी चालू असतानाच घट बसवावा; चित्रा नक्षत्र आणि वैधृती योग टाळावा असे शास्त्र सांगते. सकाळी शक्य न झाल्यास दुपारच्या अभिजित मुहूर्तापर्यंत घटस्थापना करण्याची पद्धत सर्वमान्य आहे.

घट म्हणजे काय?

कलश हा केवळ एक पूजासाहित्याचा भाग नाही. तो सृष्टी, समृद्धी, जीवनशक्ती आणि दैवी चैतन्याचे प्रतीक मानला जातो. कलशातील जल म्हणजे जीवन. नारळ म्हणजे पूर्णत्व. आंब्याची पाने म्हणजे प्राणशक्ती. धान्य म्हणजे सृष्टीची निर्मिती आणि समृद्धी. आणि त्यावर प्रतिष्ठित केलेली देवी म्हणजे संपूर्ण विश्वाला चेतना देणारी आदिशक्ती. म्हणून घटस्थापनेच्या वेळी आपण प्रत्यक्षात आपल्या घरात दैवी ऊर्जा आणि सकारात्मक संकल्पाचे आवाहन करीत असतो.

घटस्थापनेचा आध्यात्मिक अर्थ

घटस्थापना म्हणजे बाहेर देवी बसवणे एवढेच नाही. घटस्थापना म्हणजे आपल्या जीवनात एक पवित्र संकल्प स्थापित करणे.
नऊ दिवस आपण स्वतःला विचारावे—
माझ्यातील कोणता दोष मला सोडायचा आहे?
माझ्यात कोणती शक्ती जागृत करायची आहे?
माझ्या घरात कोणती सकारात्मक ऊर्जा निर्माण करायची आहे?
नवरात्राची खरी साधना तेव्हाच पूर्ण होते, जेव्हा देवीच्या मंदिरातील दीपाबरोबर आपल्या अंतःकरणातील दीपही प्रज्वलित होतो

घटस्थापनेचा विधी

देवघराजवळ उजव्या बाजूला किंवा मध्यभागी, स्वच्छ जागी शेतातील किंवा स्वच्छ माती पसरून त्यात सप्तधान्य (गहू, जव, तीळ, मूग, राळे, सावे, चणे) पेरावे.
त्यावर मातीचा किंवा तांब्याचा कलश ठेवावा; कलशात पाणी, गंध, अक्षता, सुपारी, नाणे व आंब्याची डहाळी घालावी.
कलशावर नारळ ठेवून त्याला वस्त्र गुंडाळावे; कलशाला हळद-कुंकू, फुले वाहावीत. देवीच्या प्रतिमेची किंवा टाकाची स्थापना करून षोडशोपचार पूजा करावी. अखंड नंदादीप लावावा. तो नऊ दिवस विझू न देण्याची परंपरा आहे. घटावर रोज एक याप्रमाणे नऊ दिवस फुलांची माळ बांधावी (झेंडू, तिळाची फुले).
सप्तशती पाठ किंवा देवी अथर्वशीर्षाचे आपल्या इच्छेप्रमाणे पठण करावे.

घटस्थापनेनंतरचे नियम

नंदादीप अखंड तेवत ठेवावा; तेल-वात वेळोवेळी पाहावी.
घराबाहेर दीर्घ प्रवास शक्यतो टाळावा; घरात रोज पूजा-आरती व्हावी.
उपवास शक्तीनुसार फलाहार, एकभुक्त किंवा फक्त प्रतिपदा-अष्टमी-नवमी.
देवीपुढे बसून सप्तशती, देवी माहात्म्य किंवा श्रीसूक्त पठण करावे.
अष्टमी-नवमीला कुमारिका भोजन व सुवासिनी पूजन, नवचंडी याग व कुंकुमार्चन सेवा करावी.

घटस्थापना कोणत्या वेळी करावी?

आश्विन शुद्ध प्रतिपदेला सकाळी, प्रतिपदा तिथी चालू असताना. सकाळी शक्य नसल्यास दुपारचा अभिजित मुहूर्त सर्वमान्य आहे.

सप्तधान्यात कोणती धान्ये घालतात?

गहू, जव, तीळ, मूग, राळे, सावे आणि चणे सात धान्ये. उपलब्धतेनुसार गहू-जव मुख्य मानले जातात.

नंदादीप विझला तर काय करावे?

अखंड दीपाची काळजी घ्यावी; चुकून विझलाच तर देवीची क्षमा मागून पुन्हा प्रज्वलित करावा. शास्त्र भावनेला महत्त्व देते. हेतुपूर्वक दुर्लक्ष नसावे.

माळ किती व कशाची बांधावी?

रोज एक याप्रमाणे नऊ माळा झेंडू, तिळाची फुले किंवा उपलब्ध ताजी फुले. नवव्या दिवशी नऊ माळा पूर्ण होतात.

घटस्थापनेला कलशात काय घालतात?

पाणी, गंध, फुल, अक्षता, दूर्वा, सुपारी, नाणे आणि आंब्याची डहाळी; वर नारळ. कलश हे विश्वाचे व देवीच्या शक्तीचे प्रतीक मानले जाते.

नवरात्रीच्या काळात दुर्गा देवीच्या नऊ रूपांची पूजा केली जाते. देवीची ही नऊ रूपे खालीलप्रमाणे आहेत

म्हणजेच नवरात्राचा प्रवास स्थैर्यापासून सिद्धीपर्यंतचा प्रवास आहे.

श्री ललिता पंचमी म्हणजे आश्विन शुक्ल पंचमीला उपांग ललिता व्रत करावयाचे आहे. हे काम्य व्रत आहे. ललिता देवी ही या व्रताची देवता आहे. नवरात्रीच्या पाचव्या दिवशी ललिता पंचमी साजरी केली जाते. या दिवशी भक्त व्रत व पूजा पाठ करतात.

आदिशक्ति माता ललिता दहा महाविद्यांपैकी एक आहे. पंचमीचं व्रत भक्तांसाठी शुभ फलदायी आहे. यादिवशी पूजा आराधना केल्याने देवीचा आशिर्वाद प्राप्त होतो, जीवनात सुख आणि समृद्धी येते. पौराणिक मान्यतेनुसार आदिशक्ति, त्रिपुर सुंदरी, जगत जननी ललिता मातेच्या दर्शन मात्र केल्याने सर्व कष्टांचे निवारण होते.

या दिवशी ललिता सहस्त्रनाम स्तोत्राचे पठण करावे व एक हजार दुर्वांचे अर्चन करावे.

नवरात्रीमध्ये नऊ दिवस देवी दुर्गाच्या नऊ रूपांची पूजा केली जाते. या नऊ रूपांपैकी अष्टमी तिथी देवी महागौरीला समर्पित आहे. देवी महागौरी भगवान शंकरांची पत्नी आहे. या दिवशी तिची पूजा केल्याने सुख आणि समृद्धी मिळते अशी मान्यता आहे.

महालक्ष्मी पूजन हे शारदीय नवरात्रीच्या आश्विन शुद्ध अष्टमीला (महाअष्टमी) पाळले जाणारे महत्त्वाचे व्रत आहे — संपत्ती, समृद्धी आणि कुटुंबसुखासाठी. महालक्ष्मी ही देवी दुर्गेचे एक रूप आहे. या व्रतात विवाहित महिलांना विशेष भूमिका असते आणि ते १६ वर्षे किंवा पहिली पाच वर्षे पाळले जाते. काही समाजांत तांदळाच्या पिठाचा मुखवटा बनवणे, घागरी फुंकणे व होम करणे हे प्रमुख विधी आहेत. या दिवशी सौभाग्यवतींचे पूजन व सन्मान करणे महत्त्वाचे मानले गेले आहे.

घागरी फुंकणे — अष्टमीच्या रात्री घागरी (मातीचा भांडा) उदाच्या धूपाने भरून फुंकली जाते, ज्यामुळे श्वसनमार्ग शुद्ध होतो आणि अंगात देवीचा संचार (चैतन्य) होतो. हे वातावरणात सकारात्मक ऊर्जा निर्माण करते व जागरणाच्या वेळी भजन, गाणी, आरतींसह केले जाते.

Read More Read Less

देवी भागवतात नवकन्यांचे महत्त्व प्रतिपादित करण्यात आले आहे. दोन ते दहा वर्षांच्या मुलींना बोलावून त्यांचे पूजन आणि मान-पान केले जाते — यांनाच कुमारिका म्हटले जाते. कुमारिका पूजनाने धन, दीर्घायुष्य, बल वृद्धिंगत होते.

वय नाव
३ वर्षे – त्रिमूर्ती, ४ वर्षे – कल्याणी, ५ वर्षे – रोहिणी, ६ वर्षे – कालिका, ८ वर्षे – शांभवी, ९ वर्षे – दुर्गा, १० वर्षे – सुभद्रा;
दहा वर्षांवरील कुमारिकांचा समावेश कन्या पूजनात करू नये — असे केल्याने आदिशक्तीचे शुभाशिर्वाद लाभत नाहीत, अशी मान्यता आहे. सप्तमी, अष्टमी, नवमी या दिवशी कुमारिका पूजन करावे. स्वागतानंतर हळद-कुंकू, अक्षतांनी पूजन करून खीर-पुरीचा प्रसाद द्यावा — आपापल्या परंपरेप्रमाणे यथाशक्ती करावे.

या विधीचा खरा संदेश केवळ कर्मकांडात नसून स्त्रीशक्तीचा आदर, निरागसतेचा सन्मान आणि मातृशक्तीप्रती कृतज्ञता यामध्ये आहे.

नवरात्रीतील नववा दिवस, म्हणजेच आश्विन शुद्ध नवमी, ही तिथी खंडे नवमी म्हणून ओळखली जाते. हा दिवस केवळ धार्मिक नव्हे, तर शौर्य, कला आणि कामाच्या प्रति आदराने भरलेला आहे. या दिवशी शस्त्रपूजन करण्याची परंपरा खूप जुनी आहे — योध्दे शस्त्रपूजन करून आपल्या लढाईच्या मोहिमांवर निघत असत.

पण हा उत्सव केवळ लढाऊ जातींपुरता मर्यादित नाही — तो कर्म व श्रमाला महत्त्व देणारा आहे. विविध क्षेत्रांतील कारागीर व शिल्पकार आपल्या कामाच्या साधनांची पूजा करतात — त्या साधनांच्या मदतीने ते आपले जीवन जगतात व कुटुंबाचे पालनपोषण करतात. हे पूजन म्हणजे आपल्या उपकरणांबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करणे होय.

आश्विन शुक्ल दशमी म्हणजे दसरा — विजयादशमी. नवरात्रीच्या नऊ रात्रींच्या उपासनेनंतर येणारा हा विजयाचा दिवस महाराष्ट्र व भारतामध्ये साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक पूर्ण मुहूर्त मानला जातो — संपूर्ण दिवसच शुभ असतो. दसऱ्याला नव्या व्यवसायाचे उद्घाटन, सौद्यांची सुरुवात, वाहन-सोने खरेदी आणि नव्या कामाचा श्रीगणेशा मोठ्या प्रमाणात केला जातो. विद्यारंभ व कलेच्या क्षेत्रातील नव्या शिक्षणासाठीही हा दिवस सर्वोत्तम मानला जातो.

विजयादशमी — याच दिवशी प्रभू रामचंद्रांनी रावणावर विजय मिळवला आणि याच तिथीला देवीने महिषासुराचा वध केला. या दोन्ही कथांचा केंद्रबिंदू एकच — धर्माचा अधर्मावर, सत्याचा असत्यावर, प्रकाशाचा अंधःकारावर आणि विवेकाचा अहंकारावर विजय.

म्हणून विजयादशमीचा खरा उत्सव बाहेर विजय मिळवण्यापेक्षा स्वतःच्या मनावर विजय मिळवण्यात आहे.

“आज मी माझ्या आतल्या एका तरी अंधःकारावर विजय मिळवला.” — हीच खरी विजयादशमी

सीमोल्लंघन म्हणजे सीमा ओलांडणे — पावसाळा संपून मोहिमांचा काळ सुरू होण्याचा हा दिवस. पूर्वी राजे-सरदार दसऱ्याला गावाची सीमा ओलांडून मोहिमेवर निघत. आजही संध्याकाळी गावाबाहेर जाऊन शमीचे किंवा आपट्याचे पूजन करून परतण्याची परंपरा अनेक ठिकाणी पाळली जाते.

शमीपूजनामागे महाभारताची कथा सांगितली जाते — पांडवांनी अज्ञातवासात आपली शस्त्रे शमीच्या झाडावर लपवून ठेवली आणि अज्ञातवास संपताच विजयादशमीला ती परत घेतली. म्हणून शमी हे शौर्याचे आणि विजयाचे प्रतीक मानले जाते.

ज्या भीतीने मला थांबवले आहे, तिची सीमा ओलांडायची.
ज्या सवयी मला मागे खेचतात, त्यांची सीमा ओलांडायची.
ज्या मर्यादा माझ्या प्रगतीला अडवतात, त्यापलीकडे जायचे.

दसऱ्याच्या संध्याकाळी आपट्याची पाने “सोने” म्हणून एकमेकांना दिली जातात. “सोने घ्या, सोन्यासारखे राहा” असे म्हणत लहान मंडळी मोठ्यांना पाने देऊन नमस्कार करतात व आशीर्वाद घेतात — “तुमच्या आयुष्यात धनापेक्षा धन्यता वाढो, संपत्तीबरोबर समाधान मिळो आणि समृद्धीबरोबर सद्बुद्धीही लाभो.”

या प्रथेमागे कौत्साची कथा आहे — गुरुदक्षिणेसाठी कुबेराने आपट्याच्या झाडांवर सुवर्णमुद्रांचा वर्षाव केला; कौत्साने आवश्यक तेवढ्याच मुद्रा घेतल्या आणि उरलेले धन प्रजेने लुटले. तेव्हापासून आपट्याची पाने सोने म्हणून लुटण्याची प्रथा सुरू झाली.

आश्विन शुद्ध सप्तमीला सरस्वतीपूजनही होते. लहान मुलांसाठी पाटी-पूजन ही खास मराठी परंपरा — पाटीवर सरस्वतीचे प्रतीक रेखाटून पूजा करतात आणि मुलांच्या हाताने पहिले अक्षर गिरवले जाते. विद्येची सुरुवात करण्यासाठी सप्तमीइतका शुभ दिवस नाही, अशी धारणा आहे.

उपवास म्हणजे केवळ अन्नाचा त्याग नव्हे — “उप + वास” म्हणजे ईश्वराच्या अधिक जवळ राहणे. मनावर, वाणीवर व इंद्रियांवर संयम ठेवण्याची ही साधना आहे. “मी काय खातो?” यापेक्षा “मी माझ्या मनाला काय खाऊ घालतो?” हा प्रश्न महत्त्वाचा.

उपवास करताना लक्षात ठेवा — भरपूर पाणी प्या; फळे, दूध, दही, सुका मेवा व पौष्टिक पदार्थ खा; तळलेले व जास्त साखरेचे पदार्थ मर्यादित ठेवा; उपवास सोडताना हलक्या व संतुलित आहाराने सुरुवात करा.

सूचना — गर्भवती महिला, स्तनपान करणाऱ्या माता, मधुमेह, मूत्रपिंड किंवा इतर गंभीर आजार असलेल्या व्यक्तींनी डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय उपवास करू नये.

नवरात्र आपल्याला नऊ दिवस देवीची पूजा करून दहाव्या दिवशी उत्सव संपवायला सांगत नाही — ते आपल्याला नऊ दिवस स्वतःमध्ये परिवर्तन घडवून आणायला शिकवते.

नवरात्र म्हणजे देवीला शोधण्यासाठी बाहेर जाण्याचा उत्सव नाही. नवरात्र म्हणजे आपल्या अंतःकरणात देवीचा शोध घेण्याचा उत्सव आहे.

महिषासुर बाहेर किती आहे यापेक्षा तो माझ्या मनात किती आहे, हे पाहणे म्हणजे नवरात्र. रावण कुठे आहे यापेक्षा माझ्यातील अहंकार किती आहे, हे पाहणे म्हणजे नवरात्र. अंधःकार किती आहे यापेक्षा मी माझ्या जीवनात किती प्रकाश निर्माण करतो, हे पाहणे म्हणजे नवरात्र.

उत्सव भक्तीचा, जागर शक्तीचा !

नवरात्रीचा काळ

नवरात्रामागची पौराणिक कथा

आरती संग्रह

Download Navratri Aarati Sangrah

Download Hindi Aarati Sangrah

Download Gujarati Aarati Sangrah

घटस्थापना

नवदुर्गा

शैलपुत्री

ह्मचारिणी

चंद्रघंटा

कूष्मांडा

स्कंदमाता

कात्यायनी

कालरात्री

महागौरी

सिद्धिदात्री

नऊ अंतर्गत परिवर्तन

पहिला दिवस

दुसरा दिवस

तिसरा दिवस

चौथा दिवस

पाचवा दिवस

सहावा दिवस

सातवा दिवस

आठवा दिवस

नववा दिवस

नवरात्रीतील विशेष दिवस

दसरा — विजयादशमी

नवरात्रीचे उपवास

पचनसंस्थेला विश्रांती

साखर नियंत्रणास मदत

वजन नियंत्रणात मदत

दाह कमी होण्यास मदत

हृदयाच्या आरोग्यासाठी फायदेशीर

पेशी दुरुस्ती प्रक्रियेला चालना

मेंदूच्या आरोग्यासाठी उपयुक्त

मानसिक शिस्त व आत्मसंयम

साठवलेल्या चरबीचे ऊर्जेत रूपांतर

ऑक्सिडेटिव्ह ताण कमी होण्यास मदत

रेसिपी

नवरात्र आपल्याला काय शिकवते?

स्वाद नवरात्र उत्सवाचे

Download
Navratri Aarati Sangrah

Download
Hindi Aarati Sangrah

Download
Gujarati Aarati Sangrah